درآمد نفتی ایران با نفت ۷۰، ۸۰ یا ۹۰ دلار چقدر تفاوت می‌کند؟

به گزارش نماد اقتصاد، درآمد نفتی ایران، یکی از مهم‌ترین متغیرهای تعیین‌کننده درآمد ارزی کشور محسوب می‌شود و فاصله میان نفت ۷۰، ۸۰ و ۹۰ دلاری می‌تواند سالانه میلیاردها دلار در منابع حاصل از صادرات نفت کشور تفاوت ایجاد کند.

با فرض صادرات روزانه ۱.۵ میلیون بشکه، فروش نفت با قیمت ۷۰ دلار حدود ۳۸.۳ میلیارد دلار درآمد ناخالص سالانه ایجاد می‌کند؛ این رقم در نفت ۸۰ دلاری به ۴۳.۸ میلیارد دلار و در نفت ۹۰ دلاری به ۴۹.۳ میلیارد دلار می‌رسد.

به این ترتیب، هر ۱۰ دلار افزایش قیمت نفت، در این سناریو حدود ۵.۵ میلیارد دلار به ارزش ناخالص صادرات سالانه ایران اضافه می‌کند؛ البته درآمد واقعی دولت به دلیل تخفیف‌های تحریمی، هزینه حمل، سهم صندوق توسعه ملی، شرکت ملی نفت و سایر سازوکارهای بودجه‌ای کمتر از این ارقام خواهد بود.

چرا قیمت نفت برای اقتصاد ایران اهمیت دارد؟

اقتصاد ایران اگرچه طی سال‌های اخیر تلاش کرده است وابستگی بودجه به نفت را کاهش دهد اما نفت همچنان یکی از مهم‌ترین منابع ایجاد درآمد ارزی کشور به شمار می‌آید. اهمیت نفت تنها به رقم مستقیم فروش آن محدود نمی‌شود؛ چراکه افزایش درآمدهای نفتی می‌تواند بر توان دولت برای تامین ارز، واردات کالاهای اساسی و سرمایه‌ای، تامین بودجه عمرانی، مدیریت بازار ارز و حتی کنترل کسری بودجه اثر بگذارد.

در مقابل، کاهش قیمت نفت یا افت حجم صادرات، منابع ارزی کشور را محدود می‌کند و در شرایطی که هزینه‌های دولت افزایش یافته است، می‌تواند فشار بیشتری بر بودجه و بازار ارز وارد کند.

به همین دلیل، تفاوت نفت ۷۰ دلاری با نفت ۹۰ دلاری صرفا تفاوت ۲۰ دلار روی تابلوی بازار جهانی نیست بلکه در مقیاس صادرات ایران، می‌تواند به چندین میلیارد دلار تغییر در درآمد سالانه منجر شود.

محاسبه درآمد نفتی ایران با قیمت ۷۰ دلار

اگر فرض کنیم ایران بتواند به‌ طور متوسط روزانه ۱.۵ میلیون بشکه نفت صادر کند، در این صورت ۵۴۷.۵ میلیون بشکه در سال صادر خواهد کرد (۱.۵ میلیون بشکه × ۳۶۵ روز). حال اگر متوسط قیمت فروش هر بشکه ۷۰ دلار باشد، ارزش ناخالص صادرات نفت به ۳۸.۳ میلیارد دلار خواهد رسید (۵۴۷.۵ میلیون بشکه × ۷۰ دلار).

بنابراین در سناریوی نفت ۷۰ دلاری، با صادرات روزانه ۱.۵ میلیون بشکه، ایران به‌ صورت تئوریک حدود ۳۸.۳ میلیارد دلار درآمد ناخالص نفتی خواهد داشت؛ البته این رقم به معنای ورود ۳۸.۳ میلیارد دلار خالص به خزانه نیست زیرا ایران به‌ دلیل شرایط تحریمی ممکن است نفت خود را با تخفیف بفروشد و بخشی از درآمد نیز صرف هزینه حمل، بیمه، واسطه‌های فروش و سایر هزینه‌های مرتبط شود.

نفت ۸۰ دلاری؛ ۵.۵ میلیارد دلار بیشتر

حال فرض کنیم قیمت متوسط نفت ایران از ۷۰ دلار به ۸۰ دلار افزایش پیدا کند. با همان میزان صادرات روزانه ۱.۵ میلیون بشکه، درآمد سالانه به ۴۳.۸ میلیارد دلار می‌رسد؛ یعنی تنها ۱۰ دلار افزایش قیمت هر بشکه که ارزش ناخالص صادرات سالانه ایران را حدود ۵.۵ میلیارد دلار افزایش می‌دهد. این رقم معادل بیش از ۱۵ درصد درآمد سناریوی نفت ۷۰ دلاری است.

از منظر اقتصاد کلان، ۵.۵ میلیارد دلار منابع اضافی می‌تواند برای اقتصادی که با محدودیت دسترسی به منابع ارزی مواجه است، رقم قابل‌توجهی باشد.

نفت ۹۰ دلاری؛ درآمد به حدود ۴۹.۳ میلیارد دلار می‌رسد

در سناریوی سوم، قیمت نفت را ۹۰ دلار در نظر می‌گیریم. در این شرایط، ۴۹.۳ میلیارد دلار ارزش ناخالص صادرات سالانه خواهد بود که در مقایسه با نفت ۷۰ دلاری، تفاوت به حدود ۱۱ میلیارد دلار در سال می‌رسد.

یعنی افزایش قیمت نفت از ۷۰ به ۹۰ دلار، در صورت ثابت ماندن حجم صادرات، می‌تواند بیش از ۱۱ میلیارد دلار به ارزش ناخالص صادرات نفت ایران اضافه کند؛ این نکته نشان می‌دهد چرا قیمت نفت برای اقتصاد ایران یک متغیر راهبردی است.

جدول مقایسه درآمد نفتی ایران

لازم به ذکر است که این محاسبات، ارزش ناخالص فروش را نشان می‌دهد و نه درآمد خالص دولت.

اگر صادرات ایران به ۱.۷۷ میلیون بشکه برسد…

موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که فرض بودجه‌ای صادرات نفت ایران را در نظر بگیریم. براساس برآوردهای منتشرشده درباره بودجه ۱۴۰۵، صادرات نفت و میعانات در حدود ۱.۷۷ میلیون بشکه در روز با قیمت فرضی حدود ۵۵ دلار در نظر گرفته شده است.

اگر همین حجم صادرات را مبنا قرار دهیم، ایران سالانه حدود ۶۴۶.۰۵ میلیون بشکه نفت صادر خواهد کرد. در این صورت، درآمد ناخالص در سه سناریوی قیمتی به شکل زیر خواهد بود:

بنابراین، اگر صادرات روزانه واقعاً به ۱.۷۷ میلیون بشکه برسد، افزایش قیمت نفت از ۷۰ به ۹۰ دلار می‌تواند حدود ۱۲.۹ میلیارد دلار به ارزش ناخالص صادرات سالانه اضافه کند.

درآمد واقعی ایران چقدر است؟

ایران به‌ دلیل تحریم‌ها در بسیاری از موارد نفت خود را با تخفیف می‌فروشد. علاوه‌براین، هزینه حمل، بیمه، واسطه‌های تجاری و روش‌های دریافت پول نیز می‌تواند فاصله میان قیمت مرجع نفت و درآمد واقعی حاصل از صادرات را افزایش دهد. از سوی دیگر، تمام درآمد نفتی نیز مستقیما وارد بودجه عمومی نمی‌شود و سهم‌هایی برای صندوق توسعه ملی، شرکت ملی نفت و سایر سازوکارهای قانونی وجود دارد.

بنابراین اگر نفت ۹۰ دلار باشد، نمی‌توان گفت تمام ۹۰ دلار هر بشکه در اختیار دولت قرار می‌گیرد. در واقع فرمول واقعی به شکل ساده‌تر به صورت زیر است:

درآمد قابل استفاده = حجم صادرات × قیمت واقعی فروش − تخفیف − هزینه‌های فروش و انتقال − سهم‌های قانونی. به همین دلیل، رقم ۴۹.۳ یا ۵۸.۱ میلیارد دلار در محاسبات بالا باید ارزش ناخالص صادرات تلقی شود.

تخفیف نفتی؛ متغیری که می‌تواند معادله را تغییر دهد

برای ایران، مسئله فقط بازار نفت نیست بلکه قیمت واقعی فروش نفت ایران اهمیت بیشتری دارد. حال فرض کنیم قیمت جهانی نفت ۸۰ دلار باشد اما نفت ایران به‌ دلیل شرایط تحریمی با تخفیف ۱۰ دلاری فروخته شود.

در این صورت، قیمت تحقق‌یافته حدود ۷۰ دلار خواهد بود. با صادرات روزانه ۱.۵ میلیون بشکه، همین اختلاف ۱۰ دلاری می‌تواند معادل حدود ۵.۵ میلیارد دلار در سال باشد و اگر تخفیف به ۱۵ دلار برسد، اختلاف سالانه حدود ۸.۲ میلیارد دلار خواهد بود.  بنابراین گاهی افزایش قیمت جهانی نفت می‌تواند تا حدی توسط افزایش تخفیف‌ها یا هزینه‌های فروش خنثی شود.

درآمد نفتی چه اثری بر بازار ارز دارد؟

یکی از مهم‌ترین کانال‌های اثرگذاری نفت بر اقتصاد ایران، بازار ارز است و افزایش قیمت نفت، در صورت ثبات حجم صادرات و امکان وصول درآمدها، عرضه بالقوه ارز را افزایش می‌دهد.

به‌عنوان مثال، اگر افزایش قیمت نفت از ۷۰ به ۹۰ دلار بتواند حدود ۱۱ میلیارد دلار درآمد ناخالص اضافی ایجاد کند، بخشی از این منابع می‌تواند برای تامین واردات یا عرضه ارز مورد استفاده قرار گیرد.

در چنین شرایطی، فشار بر بازار ارز کاهش می‌یابد و در صورت مدیریت مناسب، می‌تواند به ثبات بیشتر نرخ ارز منجر شود اما اگر منابع نفتی به دلیل تحریم، محدودیت انتقال پول یا مشکلات بازگشت ارز به اقتصاد داخلی وارد نشود، اثر آن بر نرخ ارز بسیار محدودتر خواهد بود. به همین دلیل، قیمت نفت بالا به‌ تنهایی تضمین‌کننده ثبات بازار ارز ایران نیست.

اثر نفت ۹۰ دلاری بر بودجه دولت

نفت ۹۰ دلاری در نگاه اول برای بودجه ایران بسیار جذاب است؛ چراکه افزایش درآمد نفتی می‌تواند منابع دولت را برای تامین هزینه‌های جاری و عمرانی، افزایش و فشار کسری بودجه را کاهش دهد اما یک خطر مهم نیز وجود دارد و آن اینکه اگر هزینه‌های دولت متناسب با درآمدهای نفتی افزایش پیدا کند، اقتصاد دوباره به نفت وابسته‌تر خواهد شد. در چنین شرایطی، کاهش مجدد قیمت نفت می‌تواند دولت را با کسری بودجه سنگین مواجه کند.

بنابراین نفت ۹۰ دلاری زمانی برای اقتصاد ایران مزیت پایدار محسوب می‌شود که درآمد اضافی آن صرف سرمایه‌گذاری، زیرساخت، کاهش بدهی یا تقویت ذخایر ارزی شود؛ نه اینکه تمام آن صرف افزایش هزینه‌های جاری شود.

نفت ۷۰ دلاری؛ سناریوی فشار بیشتر بر دولت

اگر قیمت نفت در محدوده ۷۰ دلار تثبیت شود، درآمد ایران نسبت به سناریوی ۹۰ دلاری حدود ۱۱ میلیارد دلار کمتر خواهد بود؛ البته با فرض صادرات ۱.۵ میلیون بشکه در روز. این کاهش می‌تواند دولت را مجبور کند از منابع دیگری مانند مالیات، انتشار اوراق یا برداشت از منابع مختلف برای تامین هزینه‌ها استفاده کند.

در اقتصاد ایران، این مسئله اهمیت زیادی دارد زیرا افزایش فشار مالی دولت می‌تواند در نهایت بر تورم، نرخ ارز و قدرت خرید خانوارها اثر بگذارد.

از سوی دیگر، نفت ۷۰ دلاری برای اقتصاد جهانی نسبتا مطلوب‌تر از نفت ۹۰ دلاری است زیرا هزینه انرژی پایین‌تر می‌ماند. بنابراین ایران در اینجا با این تضاد مواجه می‌شود که نفت ارزان‌تر به نفع مصرف‌کنندگان جهانی اما به ضرر صادرکنندگان نفت است.

نفت ۹۰ دلاری؛ فرصت یا تهدید؟

نفت ۹۰ دلاری برای ایران از نظر درآمد صادراتی جذاب‌تر است اما لزوما در همه ابعاد خبر خوبی نیست. درآمد ارزی بالاتر یک مزیت است اما افزایش قیمت جهانی نفت می‌تواند هزینه واردات انرژی و حمل‌ونقل در جهان را افزایش دهد.

همچنین اگر قیمت ۹۰ دلار ناشی از یک بحران ژئوپلیتیکی باشد، ممکن است خود ایران نیز با مشکلاتی در تولید، صادرات و حمل‌ونقل مواجه شود. بنابراین باید میان قیمت بالای نفت ناشی از رشد تقاضا و قیمت بالای نفت ناشی از اختلال عرضه تفاوت قائل شد.

حجم صادرات به اندازه قیمت اهمیت دارد

تحولات سال ۱۴۰۵ نشان داده است که نباید تنها به قیمت نفت نگاه کرد. طبق جدیدترین آمارهای منتشرشده، تولید نفت اوپک در ماه جولای ۲۰۲۶ افزایش قابل‌توجهی داشته اما صادرات ایران در نیمه دوم ماه تحت تاثیر بازگشت فشارهای تحریمی کاهش یافته است.

از سوی دیگر، گزارش‌های منتشرشده درباره عملکرد وزارت نفت ایران، حاکی از ایجاد حدود ۱۸ میلیارد دلار درآمد نفتی طی ماه‌های ابتدایی سال ۱۴۰۵ و انتقال حدود ۱۱ میلیارد دلار به خزانه است.

این ارقام به خوبی نشان می‌دهند که میان فروش نفت و منابعی که در نهایت به دولت می‌رسد، فاصله وجود دارد. بنابراین سه متغیر قیمت نفت × حجم صادرات × میزان وصول درآمد باید هم‌زمان مورد توجه قرار گیرد و اگر یکی از این سه متغیر افت کند، اثر افزایش دو متغیر دیگر می‌تواند محدود شود.

سه سناریو برای درآمد نفتی ایران

سناریوی اول؛ نفت ۷۰ دلار:

در این سناریو، اگر صادرات روزانه ۱.۵ میلیون بشکه باشد، ارزش ناخالص صادرات حدود ۳۸.۳ میلیارد دلار خواهد بود. این وضعیت برای بودجه ایران، شرایط نسبتا فشرده‌ای ایجاد می‌کند و نیاز به کنترل هزینه‌ها و افزایش درآمدهای غیرنفتی را بیشتر خواهد کرد.

سناریوی دوم؛ نفت ۸۰ دلار:

در این شرایط درآمد ناخالص به حدود ۴۳.۸ میلیارد دلار می‌رسد. این سناریو را می‌توان یک وضعیت میانه برای اقتصاد ایران دانست؛ نه به اندازه نفت ۷۰ دلاری محدودکننده است و نه مانند نفت ۹۰ دلاری منابع ارزی بسیار بالاتری ایجاد می‌کند.

سناریوی سوم؛ نفت ۹۰ دلار

در این حالت، درآمد ناخالص سالانه حدود ۴۹.۳ میلیارد دلار خواهد بود که در مقایسه با نفت ۷۰ دلاری، حدود ۱۱ میلیارد دلار منابع ناخالص بیشتر ایجاد می‌شود اما تحقق منفعت کامل این سناریو به شرط امکان صادرات، دریافت پول، محدود بودن تخفیف‌ها و مدیریت مناسب منابع ارزی است.

در پایان باید گفت برای اقتصاد ایران، سوال اصلی نباید فقط این باشد که نفت چند دلار است؟ بلکه باید پرسید ایران چند بشکه نفت می‌فروشد؛ هر بشکه را با چه قیمتی و چه میزان از درآمد آن واقعاً قابل وصول است؟ همین سه متغیر تعیین می‌کنند که نفت ۷۰، ۸۰ یا ۹۰ دلاری در عمل چه تفاوتی برای بودجه، بازار ارز و اقتصاد ایران ایجاد خواهد کرد.

انتهای پیام//